İçeriğe geç
Sözlük listesine dön
Akışkanlar9 May 2026|5 dk okuma

Yük kaybı (head loss)

Boru hatlarında ve hidrolik devrelerde sürtünme yük kaybı ($h_f$), Darcy-Weisbach denklemi, armatür yerel kayıpları ve çözümlü pompa basma yüksekliği hesabı.

Mühendislik İncelemesi: Bağımsız Makine Mühendisi / Geliştirici
|

Tanım

Yük kaybı (h_f veya \Delta H), viskoz bir akışkanın kapalı bir boru, açık kanal veya hidrolik kontrol devresinde hareketi esnasında iç moleküler kayma sürtünmesi ve çeper pürüzlülüğü nedeniyle mekanik enerjisini geri döndürülemez biçimde ısıya dönüştürmesidir. Akışkanlar mekaniğinde bu enerji kaybı, akışkan sütununun dikey yüksekliği cinsinden metre sıvı sütunu (mSS veya m) olarak tanımlanır.

Temel Mühendislik Formülü ve Değişkenler

Düz dairesel boru hatlarındaki sürekli sürtünme yük kaybı evrensel Darcy-Weisbach bağıntısıyla hesaplanır:

h_f = f · (L / D) · (v² / 2g)  [mSS]

Bu denklemdeki değişkenlerin fiziksel anlamları şunlardır:

  • f: Boyutsuz Darcy-Weisbach sürtünme katsayısı (laminer akışta 64/Re, türbülanslı rejimde çeper bağıl pürüzlülüğüne ve Reynolds sayısına bağlı Colebrook-Haaland çözümü),
  • L: Boru hattının doğrusal toplam boyu [m],
  • D: Borunun net iç çapı [m],
  • v: Kesitteki ortalama akış hızı [m/s] (v = 4Q / (\pi D²)),
  • g: Standart yerçekimi ivmesi (9.81 m/s²).

Düz borudaki sürtünmenin yanı sıra vana, dirsek, redüksiyon ve te gibi armatürlerin sebep olduğu yerel (minör) kayıplar katsayı yöntemiyle belirlenir:

h_m = \sum K_L · (v² / 2g)  [mSS]

Toplam hidrolik yük kaybı, sürekli sürtünme ve yerel dirençlerin skaler toplamıdır: H_toplam = h_f + h_m.

Sayılarla Çözümlü Uygulama Örneği

Bir endüstriyel soğutma tesisatında D = 100 mm (0.10 m) iç çapında, toplam boyu L = 120 m olan karbon çelik borudan debisi Q = 14.13 L/s (0.01413 m³/s) olan su basılmaktadır. Tesisatta 4 adet 90° standart dirsek (K_L = 0.75) ve 1 adet yaylı çekvalf (K_L = 2.0) yer almaktadır. Akış rejiminde hesaplanan Darcy sürtünme faktörü f = 0.022 olarak verilmiştir.

  1. Akış Hızı: v = (4 × 0.01413) / (\pi × 0.10²) = 0.05652 / 0.031416 = 1.80 m/s
  2. Dinamik Yük: v² / 2g = (1.80)² / (2 × 9.81) = 3.24 / 19.62 = 0.1651 mSS
  3. Sürekli Sürtünme Kaybı: h_f = 0.022 × (120 / 0.10) × 0.1651 = 0.022 × 1200 × 0.1651 = 4.36 mSS
  4. Yerel Kayıplar Toplamı: \sum K_L = (4 × 0.75) + 2.0 = 5.0 h_m = 5.0 × 0.1651 = 0.83 mSS
  5. Toplam Yük Kaybı: H_toplam = 4.36 + 0.83 = 5.19 mSS (yaklaşık 50.9 kPa basınç düşüşü).

Pompa seçimi yapılırken basma yüksekliğine statik kot farkının yanı sıra bu 5.19 mSS sürtünme kaybı güvenlik payıyla eklenmelidir.

Tasarımda En Sık Yapılan Hatalar

  • Fanning ve Darcy Katsayılarının Karıştırılması: Amerikan kimya mühendisliği literatüründe sıkça geçen Fanning sürtünme katsayısı (f_F), Darcy katsayısının dörtte biridir (f_D = 4 × f_F). Fanning değerini doğrudan Darcy formülünde kullanmak yük kaybını %75 eksik hesaplatır.
  • Yerel Kayıpları İhmal Etmek: Kısa mesafeli ancak çok sayıda dirsek, filtre ve vana barındıran makine dairesi hatlarında yerel kayıplar toplam düşüşün %40 ila %60'ına ulaşabilir. Bunları ihmal etmek pompanın çalışma noktasını kavitasyona sürükler.
  • Eski Boru Pürüzlülüğünü Öngörmemek: Kireçlenme ve paslanma zamanla iç çapı daraltırken pürüzlülüğü katlar; yeni boru katsayısıyla yapılan hesap 5 yıl sonra yetersiz debiye yol açar.

İlgili Araçlar ve Rehberler

Formüller

Bu terim için formüller eklenmedi.