İçeriğe geç
Sözlük listesine dön
Tolerans9 May 2026|5 dk okuma

Salgı ve yalpalama (runout)

Dairesel salgı ve toplam salgı toleransları (ASME Y14.5 / ISO 1101), komparatör saati TIR ölçümü, pompa mili çözümlü örneği ve balans analizi.

Mühendislik İncelemesi: Bağımsız Makine Mühendisi / Geliştirici
|

Tanım

Salgı (Runout), dönel geometriye sahip mekanik elemanların (tahrik milleri, dişli çark gövdeleri, kasnaklar, rulman faturaları ve pompa rotorları) kendi teorik referans ekseni (datum ekseni) etrafında 360° tam tur döndürülmesi sırasında denetlenen yüzey noktalarının ideal geometrik yörüngesinden gösterdiği kümülatif radyal veya eksenel sapma miktarıdır. İbreli veya dijital komparatör saati ile ölçülen bu sapma literatürde TIR (Total Indicator Reading) veya FIM (Full Indicator Movement) olarak adlandırılır.

GD&T Standartlarında Salgı Tipleri

ASME Y14.5 ve ISO 1101 Geometrik Boyutlandırma ve Toleranslandırma standartlarında iki temel salgı sınıfı tanımlanır:

1. Dairesel Salgı (Circular Runout - Sembolü: \nearrow)

Komparatör saatinin ölçüm ucu parça ekseni boyunca hareket ettirilmeksizin sabit tek bir radyal enkesitte tutulur ve parça bir tam tur döndürülür:

TIR_dairesel = R_max - R_min \le t_salgı

Dairesel salgı, o kesitteki dairesellik (ovallik) ve datum eksenine göre eksenel kaçıklık (eşmerkezlilik) sapmalarının kümülatif bileşkesini tek bir değerle sınırlar.

2. Toplam Salgı (Total Runout - Sembolü: \unicode{x2330})

Komparatör saati, parça sürekli dönerken dönme ekseni boyunca boydan boya doğrusal olarak taranır. Bu denetim yüzeydeki dairesellik, eşmerkezlilik, silindiriklik ve doğrusallık hatalarının tamamını tek bir silindirik tolerans bölgesine hapseden en katı geometrik denetimdir.

Alın yüzeylerinde yapılan eksenel salgı denetimi ise faturanın dönme eksenine dikliğini ve düzlemselliğini garanti eder (TIR_eksenel = Z_max - Z_min \le t_alın).

Sayılarla Çözümlü Uygulama Örneği

3000 rpm devirle çalışan yüksek basınçlı bir santrifüj pompa milinde çark oturma faturası için teknik resimde \nearrow | 0.015 | A-B dairesel salgı toleransı verilmiştir (Datum A ve B rulman yataklama çaplarıdır).

Muayene atölyesinde mil V yataklar üzerine yerleştirilmiş, komparatör probu çark oturma faturasına temas ettirilerek 360° döndürülmüştür:

  1. Komparatör saatinin ibresi en yüksek noktada +0.018 mm, en düşük noktada -0.005 mm değerlerini göstermiştir.
  2. Ölçülen Toplam Gösterge Hareketi (TIR): TIR = (+0.018) - (-0.005) = 0.023 mm = 23 \mu m
  3. Uygunluk Değerlendirmesi: İzin verilen tolerans: t_izin = 0.015 mm = 15 \mu m TIR = 23 \mu m > t_izin = 15 \mu m olduğundan parça RED edilir.
  4. Mühendislik Düzeltmesi: Mil taşlama tezgahında merkezleme delikleri üzerinden yeniden taşlanmış ve ikinci ölçümde TIR = 0.009 mm = 9 \mu m elde edilerek parça şartnameye uygun bulunmuştur. Bu hassasiyet sağlanmasaydı 3000 rpm devirde çark merkezkaç kuvveti nedeniyle ISO 1940 balans sınırları aşılacak ve rulmanlar 500 saat içinde dağılacaktı.

İmalatta En Sık Yapılan Yanılgılar

  • Dairesel Salgı ile Toplam Salgıyı Birbirinin Yerine Kullanmak: Bir mil boydan boya konik işlenmişse her bağımsız enkesitte dairesel salgıyı sağlayabilir; fakat komparatör eksen boyunca yürütüldüğünde toplam salgı toleransını fersah fersah aşar.
  • Rastgele Bir Yüzeyi Sıfır Kabul Etmek: Salgı bağımsız bir yüzey şekil toleransı değildir; mutlaka bir referans datum eksenine (genellikle rulman oturma yüzeyleri) göre ölçülmelidir.
  • Dinamik Balans ile Statik Salgıyı Karıştırmak: Salgısı sıfır olan bir mil kütle homojensizliği nedeniyle balansı bozuk olabilir; tam tersi balansı alınmış bir milde geometrik salgı bulunabilir. İkisi ayrı ayrı doğrulanmalıdır.

İlgili Araçlar ve Rehberler

Mühendislikte yorumlama

Salınım, dönen yüzeyin referans eksene göre toplam sapmasını gösterir ve dönme sırasında tek bir ölçümden daha anlamlı olabilir. Radyal ve eksenel salınım yönleri, datum ekseni ve ölçüm yarıçapı açıkça belirtilmelidir. Yatak, keçe ve dişli fonksiyonu için izin verilen salınım aynı olmayabilir.

Kontrol noktaları

  • Toplam salınım ile dairesel salınım gereksinimini ayır.
  • Parçayı referans ekseninde, belirlenmiş devir ve ölçüm kuvvetiyle döndür.
  • Sonucu rulman, keçe, dişli kavraması ve titreşim limitleriyle karşılaştır.

Formüller

Bu terim için formüller eklenmedi.