Sıkı geçme girişimi (interference)
ISO 286 sıkı geçmelerde negatif boşluk (girişim), Lamé temas basıncı formülü, DIN 7190 tork iletim kapasitesi ve çözümlü pres geçme gerilme analizi.
Tanım
Girişim (Interference), montaj öncesinde erkek elemanın (mil, şaft, pim) dış anma çapının, dişi elemanın (delik, dişli göbeği, rulman bileziği) iç çapından büyük olması durumunda aradaki boyutsal farktır (\Delta = d_mil - D_delik > 0). Bu elastik boyutsal örtüşme, silindirik temas yüzeyinde çok yüksek radyal basınç oluşturarak kama, cıvata veya pim gerektirmeksizin sürtünme bağıyla büyük tork ve eksenel kuvvetlerin taşınmasını sağlar.
DIN 7190 ve Lamé Temas Basıncı Formülü
ISO 286 tolerans sınıflarına (örneğin H7/p6, H7/s6, H7/u6) göre imal edilen parçaların montajında elastik temas teorisi (Lamé denklemleri) kullanılır:
p = (\Delta_eff / d) · (E / 2) · [1 - (d / D_o)²] [MPa]
Denklem parametreleri:
\Delta_eff: Yüzey mikro pürüzlülüklerinin ezilme payı düşülmüş net efektif girişim [mm] (\Delta_eff = \Delta - 1.2 · (R_z,mil + R_z,delik)),d: Mil ve deliğin nominal temas çapı [mm],D_o: Dış gövdenin (kovan/kasnak) dış çapı [mm],E: Malzemenin elastisite modülü [MPa] (karbon çeliği için210,000 MPa),p: Montaj arayüzünde oluşan radyal elastik temas basıncı [MPa].
Bu radyal basınç altında bağlantının kaymadan iletebileceği maksimum statik tork:
T = (1/2) · \pi · d² · L · p · \mu [Nm]
Burada L temas boyu [m] ve \mu arayüz sürtünme katsayısıdır (kuru çelik/çelik için 0.15 - 0.18, yağlı pres montajında 0.10 - 0.12).
Sayılarla Çözümlü Uygulama Örneği
Dolu çelik bir mil çapı d = 50 mm (0.050 m), dişli göbeği dış çapı D_o = 100 mm (0.100 m) ve temas boyu L = 60 mm (0.060 m) olarak verilmiştir. Parçalar ISO 286 H7/s6 toleransıyla işlenmiş olup pürüzlülük ezilmesi sonrası efektif girişim \Delta_eff = 0.030 mm (30 \mu m) ölçülmüştür. Kuru montajda sürtünme katsayısı \mu = 0.15'tir (E = 210,000 MPa).
- Çap Oranı:
d / D_o = 50 / 100 = 0.50 \implies (d / D_o)² = 0.25 - Lamé Temas Basıncı (
p):p = (0.030 / 50) × (210,000 / 2) × (1 - 0.25)= 0.0006 × 105,000 × 0.75 = 63.0 × 0.75 = 47.25 MPa - İletilebilir Tork Kapasitesi (
T):T = 0.5 × \pi × (0.050)² × 0.060 × (47.25 × 10⁶) × 0.15= 0.5 × 3.1416 × 0.0025 × 0.060 × 47,250,000 × 0.15= 0.0002356 × 7,087,500 \approx 1670 Nm - Göbek İç Çeperinde Maksimum Tanjansiyel Çekme Gerilmesi:
\sigma_t = p · [(D_o² + d²) / (D_o² - d²)] = 47.25 × [(100² + 50²) / (100² - 50²)] = 47.25 × (12500 / 7500) = 47.25 × 1.667 \approx 78.8 MPaS275 çeliğinin akma dayanımıR_e = 275 MPaolduğundan göbek iç yüzeyi akma ve çatlama riskine karşı tam emniyetlidir (S = 275 / 78.8 \approx 3.5).
İmalatta En Sık Yapılan Yanılgılar
- Yüzey Pürüzlülüğünün Ezilmesini İhmal Etmek: Kaba torna edilmiş yüzeylerde tepe noktaları presleme sırasında kalıcı ezilir. Bu durum mikron mertebesindeki nominal girişimin %20 ila %35'ini yok eder; efektif girişim düşüldüğünde tork aktarım kapasitesi beklentinin yarısına inebilir.
- Göbekte Teğetsel Çekme Gerilmesini Kontrol Etmemek: Aşırı sıkı geçmelerde iç basınç göbeği bir bilezik gibi içten patlatmaya zorlar. Döküm göbeklerde çekme mukavemeti düşük olduğu için göbek boydan boya radyal çatlar.
- Kuru Pres Montajında Kaynama ve Çizilme (Galling): Pres fit montajı soğuk yapılırken temas yüzeyleri mikro kaynakla kaynayabilir. Yüksek girişimli parçalar göbeği fırında 150-200 °C ısıtarak veya mili sıvı azotta soğutarak termal büzülmeyle monte edilmelidir.
İlgili Araçlar ve Rehberler
- Press Fit ve Tolerans Seçim Rehberi — ISO 286 geçme seçimi, montaj sıcaklığı ve pres kuvveti hesaplama rehberi.
- Tolerans Yığılması ve GD&T Laboratuvarı — Miller ve delikler için boyutsal tolerans analizi.
- Şaft Boyutlandırma ve Burulma — Millerde burulma torku ve kayma gerilmesi hesaplama aracı.
Mühendislikte yorumlama
Girişim, mil ile delik arasındaki pozitif çap farkıdır ve pres geçme veya ısıl montajda yük aktarımı sağlar. Minimum girişim kaymayı önlemeye, maksimum girişim ise göbekteki çevresel gerilme ve montaj hasarına karşı kritiktir. Yüzey pürüzlülüğü, elastik-plastik davranış ve sıcaklık farkı gerçek temas koşulunu değiştirir.
Kontrol noktaları
- Mil ve delik toleranslarından minimum/maksimum girişimi ayrı hesapla.
- İnce cidarlı göbekte gerilme ve deformasyonu kontrol et.
- Montaj kuvveti, ısıtma sıcaklığı ve sökme prosedürünü üretim planına ekle.
Formüller
Bu terim için formüller eklenmedi.