Press fit bağlantılarında tolerans seçimi ve sıkı geçme hesabı
ISO 286 tolerans sınıfları, DIN 7190 sıkı geçme basıncı, Lamé gerilme formülleri, montaj kuvveti ve ısıl montaj mühendislik rehberi.
Bu rehber, kamasız ve sürtünme esaslı tork veya eksenel kuvvet aktaran silindirik sıkı geçme (interference fit) bağlantılarının ISO 286 ve DIN 7190-1 standartlarına uygun olarak tasarlanması için hazırlanmıştır. İnce cidarlı göbeklerde aşırı gerilme çatlamasını önlemek için von Mises eşdeğer gerilmesi akma sınırının altında tutulmalıdır.
Problem / Amaç
Sıkı geçme (press fit / shrink fit), parça üzerinde kama yuvası veya cıvata deliği açmadan yüksek tork ve dinamik yorulma mukavemeti sağlayan en rijit mekanik bağlantı türüdür. Tolerans seçiminin yanlış yapılması iki ölümcül arızaya yol açar:
- Yetersiz Girişim (
Δ_min): Servis esnasında temas basıncının düşmesiyle mil ve göbeğin birbirine göre kayması, fretting korozyonu ve bağlantının sıyrılması. - Aşırı Girişim (
Δ_max): Göbek malzemesinin akma sınırını aşarak radyal çatlaması, montaj sırasında yüzeylerin kaynaması (galling) veya milin aşırı basma gerilmesiyle büzülmesi.
Varsayımlar
- Mil ve göbek elastik, izotropik ve homojen malzemeden (Hooke yasası) üretilmiştir.
- Temas yüzeyi boyunca basınç (
p) eksenel olarak üniform dağılır; kenar gerilme yığılmaları tasarım katsayısıyla karşılanır. - Yüzey pürüzlülüğü tepe noktaları montaj esnasında plastik olarak ezilerek teorik girişimi azaltır (
Δ_eff < Δ_nominal). - Isıl montajda ısı transferi üniform kabul edilir ve parçada metalurjik faz değişimi sıcaklığı aşılmaz (
T < 250 °C).
Adım adım yöntem
-
ISO 286-1 Standart Geçme Çiftini Belirleyin:
- H7/r6: Orta sıkı geçme; sökülebilir dişli çarklar ve rulman iç bilezikleri.
- H7/s6: Standart ağır hizmet sıkı geçmesi; yüksek tork aktarımı, kalıcı montaj.
- H7/u6: Çok sıkı pres geçme; büyük torklar, yüksek radyal yükler.
-
Yüzey Ezilmesi Düzeltmeli Efektif Girişimi (
Δ_eff) Hesaplayın: Tornalanmış veya taşlanmış yüzey pürüzlülükleri (R_z[μ m]) montaj presinde kısmen ezilir (DIN 7190 formülü):
Δ_eff = Δ_nominal - 1.2 * (R_z,mil + R_z,delik) [μ m ]
- Lamé Kalın Cidarlı Silindir Denklemiyle Temas Basıncını (
p) Bulun: Mil (d_i, d) ve göbek (d, D_o) aynı çelik malzemeden (E = 210,000 MPa,ν = 0.3) imal edilmişse ve mil dolu ise (d_i = 0):
p = fracΔ_effd * (E / 2) * ( 1 - (d^2 / D_o^2) ) [ MPa ]
- İletilebilecek Tork (
T) ve Eksenel Tutma Kuvvetini (F_ax) Kontrol Edin: Temas boyuL, mil çapıdve sürtünme katsayısı (μ ≈ 0.12 - 0.15kuru pres):
T = (1 / 2) * pi * d^2 * L * p_min * μ [ N * m ]
F_ax = pi * d * L * p_min * μ [ N ]
- Göbek İç Çeperinde Maksimum von Mises Gerilmesini Doğrulayın: Göbeğin iç yarıçapında oluşan teğetsel gerilme en yüksek seviyededir:
σ_t,max = p_max * (D_o^2 + d^2 / D_o^2 - d^2)
von Mises eşdeğer gerilmesi:
σ_vm = sqrtσ_t,max^2 + σ_t,max * p_max + p_max^2 <= (R_e / S_g)
- Isıl Montaj (Shrink Fit) Isıtma Sıcaklığını Hesaplayın:
Pres kullanmadan montaj boşluğu (
delta_m ≈ 0.001 * d) sağlayarak montaj için gereken sıcaklık artışı:
Δ T = fracΔ_max + delta_mα * d
- Çözümlü Endüstriyel Sıkı Geçme Örneği:
d = 50 mmdolu çelik mil üzerineD_o = 100 mmdış çaplı,L = 60 mmboyunda C45 çelik göbek (R_e = 360 MPa) H7/s6 toleransıyla takılacaktır:- Delik H7 (
0 / +25 μ m), Mil s6 (+43 / +59 μ m). Δ_min = 43 - 25 = 18 μ m,Δ_max = 59 - 0 = 59 μ m.- Taşlanmış yüzeylerde ezilme payı:
1.2 * (3 + 3) ≈ 7.2 μ m. - Net minimum girişim:
Δ_eff,min = 18 - 7.2 = 10.8 μ m = 0.0108 mm. - Minimum temas basıncı:
- Delik H7 (
p_min = (0.0108 / 50) * (210,000 / 2) * (1 - (50^2 / 100^2)) = 0.000216 * 105,000 * 0.75 = mathbf17.0 MPa
- Minimum iletilebilir tork (
μ = 0.14):
T = 0.5 * pi * 0.050^2 * 0.060 * (17.0 * 10^6) * 0.14 = mathbf560.7 Nm
Δ_maxaltında göbek teğetsel gerilmesi:σ_t ≈ 145 MPa < 360 / 1.5 = 240 MPa(Emniyetli).- Isıl montaj için gereken sıcaklık farkı (
α = 12 * 10^-6 1/°C):
Δ T = frac0.059 + 0.03012 * 10^-6 * 50 ≈ mathbf148 °C implies Göbek 170 °C'ye ısıtılır.
Sık hatalar
- Yüzey Ezilme Kaybını Hesaba Katmamak: Taşlanmamış kaba tornalanmış parçalarda yüzey tepeleri ezildiğinde efektif girişimin %40'ı yok olur ve bağlantı kayar.
- Kuru Pres Montajında Yağlayıcı Kullanıp Sürtünme Katsayısını Düşürmek: Montajı kolaylaştırmak için sürülen gres yağı sürtünme katsayısını
0.15'ten0.06'ya düşürerek tork kapasitesini %60 azaltır. - Isıl Montajda Sıcaklığı 250 °C Üzerine Çıkarmak: Islah edilmiş çelik gövdeler aşırı ısıtıldığında menevişlenir (temper dökülür) ve sertliklerini kaybeder.
- Montaj Pahlarını Çok Dik Açılı Yapmak: Presleme ekseninde minimum
15^circ - 20^circgiriş pahı verilmezse kenarlar metali kazıyarak (shaving) yüzeyi bozar.
İlgili hesaplayıcılar
- Mil Burulma ve Tork Kapasitesi
- Birim Dönüştürücü
- Fikstür ve Merkezleme Araçları
- Basit Gerilme Hesaplayıcı
Sıkı Geçme Standardı Tolerans Çiftleri — ISO 286 Özeti
ISO 286-1 tolerans çiftleri, sıkı geçme (interference fit) ve kaymalı geçme (clearance fit) için standart kombinasyonlar tanımlar. Delik bazlı sistem (hole-basis) en yaygın uygulamadır:
| Geçme Türü | ISO Çifti (Delik/Mil) | Girişim / Boşluk (Ø50 mm için) | Uygulama |
|---|---|---|---|
| Kaymalı (gevşek) | H7/g6 | 9–50 μm boşluk | Dönebilir göbek, kaplin |
| Kaymalı (sıkı) | H7/h6 | 0–25 μm boşluk | Yönlendirme, kayar mil |
| Konum geçme | H7/k6 | -7 ila +18 μm | Hassas konumlandırma |
| Hafif sıkı geçme | H7/n6 | 17–42 μm girişim | El presi veya ısıl montaj |
| Orta sıkı geçme | H7/r6 | 34–59 μm girişim | Büyük kuvvetli bağlantı |
| Ağır sıkı geçme | H7/s6 | 43–72 μm girişim | Kalıcı bağlantı, ağır yük |
| Tam sıkı geçme | H7/u6 | 60–97 μm girişim | Sökülemez bağlantı |
Tolerans değerleri çap arttıkça büyür; tablodaki değerler Ø50 mm için verilmiştir.
Montaj Kuvveti ve Isıl Montaj Karşılaştırması
Pres montaj kuvveti:
F_montaj = pi * d * L * p_max * mu_montaj
mu_montaj = montaj sürtünme katsayısı (kuru çelik-çelik pres: 0.10–0.13). Montaj süreci boyunca yüzey kaplaması bozulur; bu nedenle mu_servis (yük altında tutma) mu_montaj'dan genellikle %10–15 düşük alınır.
Isıl montaj sıcaklık hesabı:
Göbek ısıtılarak mil üzerine serbestçe geçirilmesi için gerekli montaj boşluğu delta_m ≈ 0.001 × d (pratik kural):
T_isitma = (Delta_max + delta_m) / (alpha * d)
alpha = termal genleşme katsayısı (çelik: 12 × 10⁻⁶ 1/°C)
Örnek: d = 80 mm, Delta_max = 0.10 mm, delta_m = 0.08 mm → T_isitma = (0.10 + 0.08) / (12 × 10⁻⁶ × 80) = 187°C → Göbek 200°C'ye ısıtılır.
Isıl montaj avantajları: Yüzey hasarı minimumdur; büyük çaplı (Ø > 100 mm) bağlantılarda pres kuvveti aşırı büyüdüğünden ısıl montaj tercih edilir.
Söküm (Demontaj) Planlaması
Sıkı geçme bağlantı tasarımında söküm ihtiyacı baştan değerlendirilmelidir:
- H7/n6 ve altı: El presi veya hidrolik pres ile sökülebilir; söküm kuvveti montaj kuvvetine yakındır.
- H7/s6 ve üzeri: Isıl söküm (göbek ısıtılarak) veya itici somun (jackbolt) sistemi gerekebilir.
- Kalıcı bağlantı (H7/u6): Sökme niyetiyle tasarlanmamıştır; söküm sırasında yüzey hasarı kaçınılmazdır.
Tasarımda söküm için dişli delikler (M6, M8 itici civataları) veya hidrolik basınç kanalı (oil injection groove) planlama pratiği tavsiye edilir; özellikle büyük şaft geçmelerinde hidrolik yağ basıncı girişimi neredeyse sıfıra indirir.
Sık sorulan sorular
Soru: H7/s6 ile H7/r6 arasındaki pratik fark nedir?
H7/r6 hafif ila orta sıkı geçme; el presi veya küçük hidrolik presle montaj mümkündür. H7/s6 ağır sıkı geçme; standart uygulamalarda ısıl montaj veya yüksek kuvvetli hidrolik pres gerektirir. Tork kapasitesi H7/s6'da H7/r6'ya göre yaklaşık %30–50 daha yüksektir.
Soru: Girişim miktarı çok büyük seçilirse ne olur?
Göbek iç yüzeyinde teğetsel (çekme) gerilme artar. Bu gerilme akma sınırını aşarsa göbek kalıcı olarak açılır (bore expansion) ve sonraki tork kapasitesi hesaplanan değerin çok altına düşer; hatta göbek çatlayabilir.
Soru: Yüzey pürüzlülüğü neden bu kadar kritik?
Yüzey tepeleri (asperities) girişim miktarını fiilen azaltır. Ra = 1.6 μm yüzeyde ortalama ezilme payı yaklaşık 6 μm'dir; Ra = 3.2 μm için bu değer 12–15 μm'ye çıkar. Kaba yüzeylerde hesaplanan girişimin %30–40'ı ezilme kayıplarına gider; bu da tork kapasitesini dramatik biçimde düşürür.
İlgili standartlar
- ISO 286-1 / ISO 286-2: ISO Tolerans ve Geçme Sistemi (Hole-basis / Shaft-basis).
- DIN 7190-1: Sıkı Geçmelerin Hesabı ve Boyutlandırma Kuralları (Pres- ve Büzülme Geçmeler).
- ANSI B4.1: Preferred Limits and Fits for Cylindrical Parts.
Doğrulama notları
Press-fit sonucu tolerans sınırlarına, yüzey pürüzlülüğüne, elastisite modülüne, sıcaklığa ve montaj hızına bağlıdır. Minimum girişimi yük aktarımı için, maksimum girişimi göbek gerilmesi ve montaj hasarı için kontrol et. Bağlantının soğuk, ısıtılarak veya soğutularak monte edildiğini yaz ve ilk parçada gerçek montaj kuvvetini doğrula.
İlgili mühendislik bağlantıları
Bu rehberle aynı kavramları kullanan hesaplayıcılar, terimler ve tamamlayıcı rehberler.
İlgili hesaplayıcılar
Tolerans Lab
Doğrusal tolerans zincirlerini worst-case, RSS ve hassasiyet katkısı ile analiz et.
Dişli Backlash
Backlash değişimini ve uygun ayar aralığını hesapla.
Sızdırmazlık Rehberi
Conta ve sızdırmazlık elemanları için pratik referanslar.
Rehberler
Tolerans Zinciri Analizi Rehberi: Worst-Case ve RSS İstatistiksel Yöntemler
Mekanik montajlarda tolerans yığılması analizi: Kötü Durum (Worst-Case), Kök-Kare-Toplam (RSS), 6 Sigma ve süreç yeterlilik katsayıları (Cp, Cpk) hesap kılavuzu.
Geometrik Ölçülendirme ve Toleranslandırma (GD&T) Rehberi: ASME Y14.5 ve ISO 1101
GD&T sembolleri, Datum Referans Çerçevesi (3-2-1), Dairesel ve Toplam Salgı, Eşmerkezlilik, Konum Toleransı ve MMC bonus tolerans hesabı mühendislik kılavuzu.
Mühendislik Malzeme Seçimi ve Mekanik Özellikler Rehberi: ISO 6892-1 ve ASTM E8
Çekme mukavemeti, akma dayanımı, elastisite modülü, süneklik, Hooke kanunu ve malzeme seçim matrisi. ISO 6892-1 ve EN 10083 mühendislik kılavuzu.
Sözlük
Sıkı geçme girişimi (interference)
ISO 286 sıkı geçmelerde negatif boşluk (girişim), Lamé temas basıncı formülü, DIN 7190 tork iletim kapasitesi ve çözümlü pres geçme gerilme analizi.
ISO (Uluslararası Standartlar Teşkilatı)
ISO normları, ISO 286 tolerans sistemi ve formülü (IT sınıfları), ISO 281 rulman ömrü, ISO 898-1 cıvata sınıfları ve çözümlü geçme hesabı.
Salgı ve yalpalama (runout)
Dairesel salgı ve toplam salgı toleransları (ASME Y14.5 / ISO 1101), komparatör saati TIR ölçümü, pompa mili çözümlü örneği ve balans analizi.