Döner ekipmanda dengeleme ve titreşim kontrolü
Rotor statik ve dinamik balans ayarı, ISO 21940 balans kalitesi, ISO 20816 titreşim şiddeti ve rezonans kontrol mühendislik rehberi.
Bu rehber, elektrik motorları, fanlar, pompalar, türbinler ve şaft hatlarında döner dengesizliğin ve titreşim şiddetinin ISO 21940-11 ve ISO 20816-1 standartlarına uygun olarak doğrulanması amacıyla hazırlanmıştır. Yüksek devirli kritik makinelerde modal analiz ve iki düzlemli dinamik balans şarttır.
Problem / Amaç
Döner makinelerde kütle merkezinin geometrik dönme ekseninden kaçık olması, devir sayısının karesiyle orantılı santrifüj kuvvetler yaratır (F_c propto ω^2). Kontrol altına alınmayan bu dengesizlik kuvvetleri:
- Rulman yataklarının dinamik yük kapasitesini hızla tüketerek erken yatak yorulmasına (spalling / flaking),
- Mil-göbek ve cıvatalı flanş bağlantılarında gevşeme ve dinamik yorulma çatlaklarına,
- Makinenin doğal frekansıyla eşleştiğinde rezonans felaketlerine ve yapısal kırılmalara yol açar.
Varsayımlar
- Rotor rijit (rigid rotor) kabul edilir; çalışma hızı ilk kritik eğilme hızının (critical flexural speed) en az %30 altındadır (
n_calisma < 0.70 * n_kritik). - Yatak yuvaları ve şase rijitliği yön bağımsız ve doğrusal davranış gösterir.
- Titreşim ölçümleri ISO 20816-1 kılavuzuna göre rulman yatak gövdelerinden radyal ve eksenel doğrultularda RMS hız (
v_rms) olarak alınır.
Adım adım yöntem
-
Rotorun Geometrisine Göre Balans Türünü Seçin:
- Tek Düzlem (Statik Balans): Disk tipi, ince yapılı rotorlar için (
L/D < 0.20ven < 1000 rpm); volanlar, dar kayış kasnakları. - Çift Düzlem (Dinamik Balans): Uzun silindirik rotorlar için (
L/D >= 0.20veya yüksek devir); elektrik motoru rotorları, çok kademeli pompalar, endüstriyel fanlar.
- Tek Düzlem (Statik Balans): Disk tipi, ince yapılı rotorlar için (
-
ISO 21940-11 Kalite Sınıfını (
G) Belirleyin:- G6.3: Genel endüstriyel fanlar, dişli kutusu milleri, tarım makineleri.
- G2.5: Elektrik motorları, takım tezgahı ana milleri, türbinler, kompresörler.
- G1.0: Yüksek hassasiyetli taşlama milleri, kayıt cihazları.
-
İzin Verilen Kalan Dengesizliği (
U_per) Hesaplayın: Toplam rotor kütlesim[kg] ve açısal hızω = (2pi * n / 60)[rad/s] bilindiğinde:
U_per = 1000 * (G * m / ω) [ g * mm ]
İki düzlemli balanslama yapılıyorsa bu değer düzlemlerin kütle merkezine mesafesine göre paylaştırılır (simetrik ise U_1 = U_2 = U_per / 2).
- Dengesizlik Santrifüj Kuvvetini Doğrulayın: Radyal yataklara iletilen dinamik kuvvet:
F_c = m_u * r * ω^2 = fracU_per1000 * ω^2 [ N ]
-
ISO 20816 Titreşim Şiddeti Seviyelerini Kontrol Edin: 10 Hz - 1000 Hz frekans bandında ölçülen RMS hız (
v_rms[mm/s]):- Bölge A (Yeni/Mükemmel):
v_rms < 1.4 mm/s(Orta boy motorlar için) - Bölge B (Kabul Edilebilir Sürekli Çalışma):
1.4 <= v_rms <= 2.8 mm/s - Bölge C (Sınırlı İzin - Bakım Planlanmalı):
2.8 < v_rms <= 4.5 mm/s - Bölge D (Tehlikeli - Acil Durdurma):
v_rms > 4.5 mm/s
- Bölge A (Yeni/Mükemmel):
-
Çözümlü Endüstriyel Hesap Örneği: Kütlesi
m = 60 kgolan bir sanayi elektrik motoru rotorun = 3000 rpmdevirde dönecektir. Kalite sınıfı G2.5 seçilmiştir:- Açısal hız:
ω = (2pi * 3000 / 60) = mathbf314.16 rad/s - İzin verilen toplam artık dengesizlik:
- Açısal hız:
U_per = 1000 * (2.5 * 60 / 314.16) = mathbf477.5 g * mm
- İki simetrik balans düzlemi için düzlem başına:
U_1 = U_2 = (477.5 / 2) = mathbf238.8 g * mm
- Balans cıvatalarının takıldığı yarıçap
r = 120 mmise eklenecek/çıkarılacak azami tolerans kütlesi:
m_ek = (238.8 / 120) = mathbf1.99 gram
Sık hatalar
- Uzun Rotorları Tek Düzlemde Balanslamaya Çalışmak: Milin iki ucundaki moment dengesizliğini (couple unbalance) göz ardı etmek, devir yükseldiğinde yatakları hızla dağıtır.
- Şase Gevşekliği ve Hizalama Hatasını Rotor Dengesizliğiyle Karıştırmak: Titreşim analizi yapılmadan balans ağırlığı eklemek sorunu çözmez; açısal veya paralel eksen kaçıklığı (misalignment) 2X devir frekansında tepe yapar.
- Kritik Hız Geçişinde Rezonansı Fark Etmemek: Rotor devri kritik hıza yaklaştığında genlik katlanarak büyür; geçiş süresi frekans invertörü ile hızla aşılmalıdır.
- Rotor Isıl Genleşmesinden Kaynaklanan Eğrilmeyi Unutmak: Soğuk halde dengelenen türbin veya fanlar çalışma sıcaklığında distorsiyona uğrayıp termal unbalance oluşturabilir.
İlgili hesaplayıcılar
- Rulman Ömrü Hesaplayıcı (ISO 281)
- Güç - Tork - Devir Hesaplayıcı
- Şaft Boyutlandırma ve Burulma
- Kalite ve Hata Analizi Araçları
Titreşim Frekans Analizi ve Hata Teşhisi
Titreşim verisi yalnızca amplitüd (RMS hız veya ivme) olarak değil, frekans spektrumu olarak analiz edildiğinde sorunun kaynağı belirlenebilir. FFT (Hızlı Fourier Dönüşümü) analizi ile temel teşhis kuralları:
| Frekans İçeriği | Olası Neden |
|---|---|
| 1X (devir frekansı) | Rotor dengesizliği (unbalance), eksen kaçıklığı, eğri mil |
| 2X | Paralel eksen kaçıklığı, gevşeklik, yatak bozukluğu |
| 3X, 4X | Mekanik gevşeklik, çatlak rotor |
| 0.5X veya 0.43–0.48X | Hidrodinamik instabilite (yağ filmi kama hareketleri) |
| Dişli frekansı (Z × n/60) | Dişli profil hatası, yorulma |
| Rulman frekanslari (BPFI, BPFO, BSF) | Rulman iç/dış bilezik veya bilyeli hasar |
| Yüksek frekans (> 1 kHz) | Erken rulman hasarı, kavitasyon |
Rulman hasar frekansları:
- BPFO (dış bilezik geçiş):
BPFO = (Z/2) * n/60 * (1 - d/D * cos(alpha)) - BPFI (iç bilezik geçiş):
BPFI = (Z/2) * n/60 * (1 + d/D * cos(alpha))
Z = bilye sayısı, d = bilye çapı, D = aralık çapı, alpha = temas açısı.
Eksen Hizalama (Alignment) Yöntemleri
Titreşimin en sık kaynağı rotor dengesizliği değil, eksen kaçıklığıdır. İki makine milinin hizalama tipi:
Açısal kaçıklık (angular misalignment): İki mil ekseninin uç uç açı yaptığı durum; 1X ve 2X baskın, eksenel yönde yüksek titreşim.
Paralel kaçıklık (offset misalignment): İki mil ekseninin paralel ama birbirinden ofset olduğu durum; 2X baskın, çift tepeli FFT spektrumu.
Hizalama yöntemleri:
| Yöntem | Hassasiyet | Süre |
|---|---|---|
| Düz kenar + mastar | ±0.5 mm | Kısa |
| Saat kadranı (dial gauge) | ±0.05 mm | Orta |
| Lazer hizalama | ±0.01 mm | Orta |
| Çift lazer (optoelektronik) | ±0.005 mm | Uzun |
Modern endüstriyel uygulamalarda API 686 standart toleransları karşılamak için lazer hizalama tercih edilir. Elastik kaplin ve rigid kaplin için tolerans değerleri farklıdır; kaplin üreticisi kataloğu referans alınmalıdır.
Kritik Hız ve Rotor Dinamiği
Her dönen mil, belirli devir sayılarında rezonans (kritik hız) yaşar. Bu devirde titreşim genliği teorik olarak sınırsız büyür. İlk kritik hız (Rayleigh yaklaşımı):
n_krit = 30/pi * sqrt(g / f_statik)
f_statik = statik sehim (m), g = 9.81 m/s².
Örnek: Mil kendi ağırlığı altında f_statik = 0.2 mm = 0.0002 m sehim yapıyorsa:
n_krit = 30/pi * sqrt(9.81/0.0002) ≈ 30/pi * 221.4 ≈ 2.115 rpm
İşletme devri kritik hızın %70–80'ini aşmamalı veya %120'sinin üstünde olmalıdır. Kritik hız bölgesinde geçiş süresi minimuma indirilmelidir.
Sık sorulan sorular
Soru: Balans kalitesi sınıfı seçiminde hangi kılavuz kullanılır?
ISO 21940-11 (eski ISO 1940-1) Tablo 1, rotor tipini ve işletme devrine göre G sınıfını listeler. Elektrik motoru rotorları için genellikle G2.5, yüksek hassasiyetli takım tezgahları için G1.0 veya daha düşük seçilir.
Soru: Titreşim ölçümünde ivme mi, hız mı, deplasman mı ölçülür?
Düşük frekans (1–10 Hz): deplasman (mm veya μm) bilgi verici. Orta frekans (10–1000 Hz): hız (mm/s RMS) en yaygın ISO 20816 parametresi. Yüksek frekans (> 1000 Hz): ivme (g veya m/s²) rulman hasarı teşhisi için uygundur.
Soru: Dinamik balans makinesi olmadan saha balansı yapılabilir mi?
Evet. Tek düzlemli rotorlar için saha balansı yapılabilir: referans titreşim ölçülür, deneme ağırlığı takılır, faz ve genlik değişimi kaydedilir, vektörel hesapla düzeltme ağırlığı belirlenir. Bu yöntem taşınabilir balans analizörleri ile uygulanır.
İlgili standartlar
- ISO 21940-11: Mekanik Titreşim - Rotor Dengeleme Kalitesi ve Kalan Dengesizlik Değerlendirmesi.
- ISO 20816-1 / ISO 10816: Dönen Makinelerin Titreşim Şiddeti Ölçüm ve Değerlendirme Standartları.
- API 610 / API 670: Ağır Hizmet Santrifüj Pompaları ve Döner Ekipman Titreşim Koruma Sistemleri.
Ölçümün izlenebilirliği
Titreşim trendi ancak aynı sensör yönü, ölçüm noktası, devir ve yük koşuluyla karşılaştırılırsa anlamlıdır. Dengeleme sonrası ölçümü önceki ölçümle aynı kurulumda tekrarla; rulman, kaplin ve temel gevşekliği için ayrı bir kontrol kaydı tut. Kabul limitini ekipmanın üretici verisi veya bakım standardıyla ilişkilendir.
İlgili mühendislik bağlantıları
Bu rehberle aynı kavramları kullanan hesaplayıcılar, terimler ve tamamlayıcı rehberler.
İlgili hesaplayıcılar
Kasnak Kayışı Uzunluğu ve Sarma Açısı
Açık kayış düzeninde iki kasnak çapı ve merkez mesafesine göre kayış uzunluğunu, küçük kasnak sarma açısını ve germe payı kontrolünü hesapla.
Güç - Tork - Devir
kW, hp ve rpm ilişkisine göre tork veya güç hesabını yap.
Dişli Oranı
Dişli oranını ve çıkış hızını hesapla.